است و آميختگى با همهء اعضا دارد و طبق تفاهم عرفى نزديكترين اجزا در نظام بدن به انسان است . پايهء قرب فرض شده و قرب خداى تعالى به انسان از آن بيشتر مفروض گرديده و بديهى است كه اين تعبير تقريبى است جهت تسهيل معناى دقيق ملكيت حقيقى خداوند - عزّ و جلّ - باذهان عامّه كه احدى بدون حضرتش نه ذاتى دارد نه صفتى و فعلى و او حائل و واسطه است بين انسان و قلب او ، يعنى نفس او « يحول بين المرء و قلبه » و او نزديكتر از من به من است و اين عجبتر كه من از وى دورم ! با تدبّر در اين ، جامعترين آيه در باب سلوك إلى اللّه و طرق معرفت الهى از سورهء « فصّلت » روشن مىشود كه طريق آفاتى و طريق انفسى و طريق ربوبى كه با ترتيب وضعى ذكر شده‌اند ترتيبى است مطابق طبع طرق ، و به حسب اختلاف درجات ادراك اهل سير و سلوك ، كه نهايى درجهء آن ، شناخت هر چيزى است به شناخت خداى تعالى ، و بدليليّت او . كه همين است مراد امير المؤمنين عليه السّلام در اين حديث مشهور از آن بزرگوار : « ما رأيت شيئا إلاّ و رأيت اللّه قبله و بعده و معه » و نيز در روايت مرويه در كتاب احتجاج از آن حضرت كه مىفرمايد : « دليله آياته و وجوده اثباته » - تا آنجا كه مىگويد - « هو الدّل بالدليل عليه و المؤدّى بالمعرفة إليه . » « 1 » - او - خداوند - خود رهنماى هر دليلى است كه بر اثبات و اقامه مىشود ، و شناخت حاصل شده از هر دليلى كه بر وجود او

--> ( 1 ) ج 1 ، ص 201 .